Wrzody u konia – objawy, przyczyny i leczenie

Według Merck Veterinary Manual wrzody żołądka ma nawet 90% koni wyścigowych i ponad 60% koni sportowych, w tym skokowych, WKKW i rajdowych. Większość z nich nie pokazuje tego w żaden oczywisty sposób. Koń po prostu „trochę gorzej idzie”, mniej chętnie podchodzi do koryta, bywa marudny przy czyszczeniu okolicy brzucha. Łatwo zrzucić to na trudny charakter albo zmęczenie, tymczasem za zmianą zachowania często stoi ból. Im szybciej nauczysz się czytać te sygnały, tym krótsze i tańsze będzie leczenie, a koń szybciej wróci do formy.

Czym są wrzody u konia? Definicja i rodzaje (ESGD, EGGD)

Wrzody u konia to nadżerki i owrzodzenia błony śluzowej żołądka, określane wspólnie jako EGUS (od ang. Equine Gastric Ulcer Syndrome). Powstają, gdy naturalne mechanizmy ochronne żołądka przestają nadążać za działaniem kwasu solnego, który koń wydziela bez przerwy – niezależnie od tego, czy akurat je, czy nie.

Od 2015 roku, kiedy Europejskie Kolegium Chorób Wewnętrznych Koni (ECEIM) opublikowało stanowisko w tej sprawie, weterynaria dzieli EGUS na dwie odrębne jednostki chorobowe. O tym, z którą masz do czynienia, decyduje część żołądka objęta zmianami.

Ten podział ma znaczenie praktyczne. Jak podkreśla przegląd opublikowany w czasopiśmie „Animals”, oba typy mają inny mechanizm powstawania i inne czynniki ryzyka, a w efekcie wymagają odmiennego leczenia. ESGD to w dużej mierze skutek zbyt długiego kontaktu wrażliwej śluzówki z kwasem. EGGD wiąże się raczej z osłabieniem naturalnej bariery ochronnej i stanem zapalnym, a jego przyczyny wciąż nie są do końca poznane. U jednego konia oba typy mogą występować jednocześnie.

Przyczyny wrzodów żołądka u koni

Żołądek konia jest przystosowany do niemal całodobowego skubania traw. Kwas solny wydziela się w nim stale, a neutralizuje go ślina produkowana podczas żucia włókna oraz powoli przesuwający się pokarm. Problem pojawia się, gdy człowiek przerywa ten rytm. Długie przerwy między porcjami paszy, mało siana, dużo treściwej karmy i stres sprawiają, że kwas zalega i uszkadza nieosłoniętą śluzówkę.

Rolę stylu życia dobrze pokazuje porównanie koni domowych i żyjących w warunkach półdzikich. W słynnym brytyjskim badaniu z 2015 roku wrzody części bezgruczołowej stwierdzono u 60,8% koni domowych i u 22,2% półdzikich, a wrzody gruczołowe u 70,6% wobec 29,6%. (Warto dodać, że badanie przeprowadzono w rzeźni, a więc po transporcie i okresie bez paszy – co tłumaczy, dlaczego zmiany pojawiły się także u części kuców żyjących na wolności).

Dieta i sposób karmienia

Żywienie to najlepiej udokumentowany czynnik ryzyka – przede wszystkim w przypadku ESGD. Wpływ diety na wrzody gruczołowe jest słabiej zbadany, ale te same zasady karmienia uznaje się za bezpieczne dla obu typów. Najczęstsze błędy żywieniowe, które sprzyjają wrzodom, to:

• zbyt długie przerwy między posiłkami (pusty żołądek oznacza kwas bez bufora);
• dieta bogata w zboże i skrobię, a uboga w pasze objętościowe;
• zbyt mało siana i ograniczony dostęp do wypasu;
• karmienie dużymi porcjami treściwej paszy kilka razy dziennie zamiast częstego podawania włókna.

Stres, intensywny trening i transport

Stres jest cichym katalizatorem wrzodów. Zmiana stajni, izolacja od stada, trzymanie w boksie bez kontaktu z innymi końmi, transport na zawody czy nowe otoczenie podnoszą ryzyko owrzodzeń. U koni z wrzodami gruczołowymi badacze obserwowali silniejszą reakcję hormonalną na stres, dlatego ten czynnik łączy się szczególnie z EGGD.

Dokłada się do tego sam wysiłek. Podczas szybkiej pracy rośnie ciśnienie w jamie brzusznej, a kwaśna treść żołądka zostaje wypchnięta do góry, na wrażliwą część bezgruczołową. Im większa intensywność i częstotliwość treningu, tym wyższe ryzyko – dlatego konie sportowe i wyścigowe są najbardziej narażoną grupą.

Leki (NLPZ) i inne czynniki ryzyka

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak fenylobutazon czy fluniksyna, w dużych dawkach mogą uszkadzać błonę śluzową żołądka i przyczyniać się do powstawania wrzodów, szczególnie w części gruczołowej. Badania populacyjne nie potwierdzają jednak, by przy typowym dawkowaniu były częstą przyczyną problemu. Mimo to każde przewlekłe leczenie przeciwbólowe powinno odbywać się pod kontrolą weterynarza, który w razie potrzeby zaleci osłonę żołądka.

Ryzyko podnosi też podawanie skoncentrowanych past elektrolitowych. W jednym z badań wielokrotne podawanie hipertonicznego roztworu elektrolitów (co godzinę przez 8 godzin, jak podczas rajdów długodystansowych) zwiększyło liczbę i nasilenie wrzodów części bezgruczołowej. Elektrolity podawane w paszy raz dziennie nie wykazały takiego działania, dlatego koniom, które latem mocno się pocą, np. podczas treningu w upały, lepiej podawać elektrolity dla konia wymieszane z paszą, po wysiłku i zawsze z dostępem do świeżej wody.

Wrzody części bezgruczołowej mogą też powstawać wtórnie, jako skutek innych chorób utrudniających opróżnianie żołądka, np. zwężenia odźwiernika czy chorób zapalnych jelit. Warto pamiętać, że zmiany potrafią się rozwinąć bardzo szybko – nawet w ciągu 5 dni.

Objawy wrzodów u konia – jak je rozpoznać?

Najtrudniejsze we wrzodach jest to, że rzadko dają wyraźne sygnały. Objawy bywają subtelne, niespecyficzne i łatwe do pomylenia ze zwykłą zmianą nastroju czy przetrenowaniem, a część koni z wrzodami nie wykazuje żadnych symptomów. Warto więc patrzeć na całość – zachowanie, formę, apetyt i wygląd – i reagować na drobne odstępstwa od normy.

Do najczęściej opisywanych objawów wrzodów u koni dorosłych należą:

• pogorszenie lub wybiórczość apetytu, niechęć do treściwej paszy;
• spadek formy sportowej, szybsze męczenie się, opór przy pracy;
• stopniowe chudnięcie mimo prawidłowego karmienia (łatwo je przeoczyć, dlatego warto regularnie oceniać kondycję konia w skali BCS);
• matowa, „zmęczona” sierść i gorsza kondycja ogólna;
• zmiany w zachowaniu – drażliwość, grymaszenie przy czyszczeniu brzucha, niechęć do siodłania i dopinania popręgu;
• zgrzytanie zębami i częste podwijanie górnej wargi (flehmen);
• nawracające, łagodne kolki, zwykle po posiłku.

Objawy u źrebiąt

U źrebiąt łagodne zmiany w żołądku są częste i zwykle goją się samoistnie, bez żadnych objawów. Jeśli jednak źrebię zaczyna pokazywać sygnały choroby, zwykle oznacza to wrzody rozległe lub głębokie, które wymagają pilnego leczenia. Zwróć uwagę na:

• leżenie na grzbiecie lub przyjmowanie nietypowych pozycji, zwłaszcza po karmieniu;
• zgrzytanie zębami i nadmierne ślinienie się;
• biegunkę;
• słabe, przerywane ssanie.

Jeśli zauważysz te sygnały u źrebięcia, nie zwlekaj z kontaktem z weterynarzem. U najmłodszych koni powikłania wrzodów, np. perforacja żołądka, występują częściej i są groźniejsze niż u dorosłych.

Diagnostyka i leczenie wrzodów żołądka u koni

Choć obraz kliniczny może być bardzo sugestywny, pewne rozpoznanie wrzodów zawsze należy do lekarza weterynarii. Pod podobnymi objawami mogą kryć się zupełnie inne problemy: kłopoty z zębami, pasożyty, choroby jelit czy ból układu ruchu.

Gastroskopia – jedyna pewna metoda diagnozy

Gastroskopia, czyli endoskopia żołądka, to jedyna wiarygodna metoda potwierdzenia wrzodów. Ani objawy, ani badania krwi czy kału nie są dla tej choroby swoiste. Przed badaniem koń przez kilkanaście godzin nie dostaje paszy, żeby żołądek był pusty. Weterynarz wprowadza przez nozdrze do żołądka długi, giętki endoskop zakończony kamerą, ocenia obie części narządu, ustala typ i stopień zmian (w skali od 0 do 4) i na tej podstawie dobiera leczenie.

W przypadku wrzodów gruczołowych sam obraz z gastroskopu nie zawsze przesądza o ich znaczeniu klinicznym, dlatego lekarz bierze pod uwagę także objawy, wywiad od właściciela i reakcję konia na leczenie.

Leczenie farmakologiczne i czas trwania kuracji

Podstawą leczenia są leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego. Lekiem z wyboru jest omeprazol (inhibitor pompy protonowej) – jedyny preparat zarejestrowany do leczenia i zapobiegania wrzodom u koni. Najlepiej działa podany rano, na pusty żołądek, co najmniej 30 minut przed pierwszym posiłkiem.

Wrzody części bezgruczołowej zwykle dobrze reagują na sam omeprazol, a według cytowanego wcześniej przeglądu badań nad EGUS w większości przypadków wystarcza około 3 tygodni kuracji. Wrzody gruczołowe goją się trudniej. Przy EGGD omeprazol łączy się z sukralfatem, który tworzy na śluzówce warstwę ochronną, a kuracja trwa zwykle 3–4 tygodnie. Gdy to leczenie nie przynosi efektu, weterynarz może sięgnąć po inne leki, np. mizoprostol. Po zakończeniu terapii zaleca się kontrolną gastroskopię, która potwierdza wygojenie. 

Pamiętaj: dobór konkretnego leku, dawki i czasu kuracji należy wyłącznie do lekarza weterynarii, który zna Twojego konia.

Samo odstawienie leku bez zmiany warunków życia konia zwykle nie wystarcza. Badania pokazują, że wrzody części bezgruczołowej potrafią wrócić już kilka dni po zakończeniu kuracji, jeśli koń dalej jest karmiony i trenowany tak samo jak wcześniej. 

Profilaktyka, czyli jak zapobiegać wrzodom żołądka u konia

W przypadku wrzodów profilaktyka jest tańsza i skuteczniejsza niż leczenie. Większość zaleceń sprowadza się do przywrócenia koniowi naturalnego rytmu żywienia i ograniczenia stresu.

1. Zapewnij stały dostęp do dobrej jakości siana i czystej wody. Warto wyposażyć stajnię w siatki na siano i paśniki, które spowalniają jedzenie i wydłużają czas żucia.
2. Skróć przerwy między posiłkami – lepiej podawać włókno często i w mniejszych porcjach. Przerwy w dostępie do paszy objętościowej nie powinny przekraczać 6 godzin.
3. Ograniczaj ilość zboża i skrobi w dawce pokarmowej.
4. Maksymalizuj czas na wypasie i ruch na padoku, najlepiej w towarzystwie innych koni.
5. Wszelkie zmiany paszy wprowadzaj stopniowo, przez kilka–kilkanaście dni.
6. Ograniczaj stres transportowy i treningowy, planuj dni odpoczynku i dbaj o kontakt konia ze stadem.
7. NLPZ stosuj tylko pod kontrolą weterynarza i nie przedłużaj kuracji na własną rękę.

Jak wspierać zdrowie żołądka konia? Dieta, suplementy i codzienna opieka

Troska o żołądek konia to przede wszystkim mądre żywienie. Fundamentem diety jest siano, a uzupełniają ją sieczki dla koni, które wymuszają długie żucie i pobudzają wydzielanie śliny buforującej kwas. Podanie garści sieczki przed treningiem sprawia, że w żołądku zostaje warstwa włókna, która ogranicza przemieszczanie się kwaśnej treści do górnej części żołądka podczas pracy. Przy dużym obciążeniu treningowym dieta konia sportowego musi dostarczać sporo energii, ale nie powinna opierać się na skrobi. To zapotrzebowanie można częściowo pokryć np. olejami zamiast zboża. Każdą istotną zmianę w żywieniu warto skonsultować z weterynarzem lub dietetykiem, który dobierze rozwiązanie pod konkretnego konia.

Uzupełnieniem przemyślanej diety bywają suplementy wspierające układ pokarmowy konia. Preparaty z pektynami, lecytyną, drożdżami czy rokitnikiem wspierają błonę śluzową żołądka i mogą być dobrą inwestycją szczególnie w okresach większego obciążenia: zawodów, transportu czy zmiany stajni.

Suplementy nie zastępują leczenia farmakologicznego. Sprawdzają się jako jego dodatek lub element profilaktyki.

Równie ważny jak miska jest dobrostan: regularny ruch, spokojne otoczenie, towarzystwo innych koni i uważna obserwacja zachowania. 

Najczęstsze pytania o wrzody u konia

Czy wrzody żołądka u konia mogą ustąpić same, bez leczenia?

U dorosłych koni zdarza się to rzadko. Dopóki utrzymują się przyczyny (stres, dieta, trening), wrzody raczej się utrwalają, niż goją. Łagodne zmiany części bezgruczołowej czasem cofają się po poprawie żywienia i warunków utrzymania, ale pewność daje dopiero kontrolna gastroskopia. U źrebiąt z kolei łagodne owrzodzenia często goją się samoistnie.

Jak długo trwa leczenie wrzodów u konia?

Standardowa kuracja farmakologiczna trwa zwykle 3–4 tygodnie. Dokładny czas zależy od typu i nasilenia wrzodów i powinien być ustalony przez weterynarza oraz potwierdzony kontrolnym badaniem.

Czy stały dostęp do siana i wypasu naprawdę zapobiega wrzodom?

Tak, to jeden z najskuteczniejszych elementów profilaktyki. Ciągłe pobieranie włókna pobudza produkcję śliny i buforuje kwas żołądkowy, dzięki czemu śluzówka jest mniej narażona na uszkodzenia.

Czy stres przed zawodami lub transportem może wywołać wrzody u konia?

Tak, stres jest istotnym czynnikiem ryzyka, zwłaszcza dla wrzodów części gruczołowej. Transport, zmiana otoczenia i izolacja od stada potrafią nasilić problem, dlatego w takich okresach warto szczególnie zadbać o dietę i spokój zwierzęcia, a u koni z historią wrzodów omówić z weterynarzem osłonę żołądka.

Które konie są najbardziej narażone na wrzody żołądka – czy tylko sportowe?

Konie wyścigowe, sportowe i intensywnie trenowane są grupą najwyższego ryzyka, ale wrzody stwierdza się także u około 30% koni dorosłych w ogóle, w tym u koni rekreacyjnych. Decyduje styl życia: żywienie, stres, intensywność pracy i czas spędzany bez dostępu do paszy objętościowej.